ქაჩალ-მებატე

ქაჩალ-მებატე. პირველი თავი. ოქროს თმა და ჯადოსნური რაში. ერთ მეფეს შვილები არ ჰყავდა. დარდს ტყეში სეირნობით იქარვებდა. ერთხელ წყაროსთან უცნობი კაცი შეხვდა და ორი ჯადოსნური ვაშლი მისცა. სამაგიეროდ მეფეს უმცროსი შვილის მომავალში დათმობა მოსთხოვა. მეფემ დაუფიქრებლად დადო პირობა — არ იცოდა, რამდენად მძიმე სიტყვას ამბობდა. მალე ორი ვაჟი შეეძინა. უმცროსს მზისფერი თმა ჰქონდა. წლები გავიდა და უცნობი დანაპირების წასაღებად დაბრუნდა. მამამ შვილს თმა ჩაჩით დაუფარა, თითქოს ასე დამალავდა, მაგრამ ტყის კაცმა მაინც იცნო და შორეულ გამოქვაბულში წაიყვანა.

ნუ შეშინდები, ჭაბუკო. მე აქ დიდი ხანია ვცხოვრობ და ამ გამოქვაბულის წესები ვიცი. ტყის კაცი სიტყვას იოლად ამბობს, მაგრამ იშვიათად ასრულებს. ყურადღებით შეხედე ყველაფერს. აქ ყველაზე პატარა სიკეთემაც შეიძლება გასასვლელი გაგიხსნას.

გამოქვაბულში რაშიც ჰყავდა დამწყვდეული და ღორიც. ტყის კაცმა ბიჭს მათი მოვლა დაავალა, ოღონდ საკვები შებრუნებით მიუჩინა: ცხენისთვის სალაფავი, ღორისთვის — თივა. მშიერი ცხოველები საჭმელს არ ეკარებოდნენ. ბიჭმა გაიფიქრა, უცნაური ბრძანების შესრულებაზე მეტად მათი გამოკვება მმართებსო, და ჯამები შეუცვალა. ცხოველებმა მადიანად ჭამეს. სწორედ ამ უბრალო გულისხმიერებამ დაუმეგობრა ისინი. რაშმა ჩუმად გააფრთხილა: ტყის კაცი გათავისუფლებას არ აპირებდა. გაქცევა ახლავე უნდა მოეხერხებინათ.

უკანა ნიშაში ჩემი უნაგირი მოძებნე. იქ სამოსი და საჭურველიც დაგხვდება. წამოიღე სავარცხელი, პატარა ქვა და მელნის შუშა. საგნები ჩვეულებრივი გეგონება, მაგრამ გზაზე სხვა სახეს მიიღებს. შემაჯექი და ჩემს სიტყვას ყური უგდე. ერთად გავაღწევთ.

რაში გამოქვაბულიდან ქარივით ამოვარდა. ტყის კაცი დაბრუნდა, გაქცევა შეიტყო და ღორს დაედევნებინა თავი. ბიჭმა უკან მიიხედა: ჯერ შავი წერტილი ჩანდა, მერე მდევარი მოახლოვდა. რაშის რჩევით სავარცხელი გადააგდო. მისგან გაუვალი ტყე ამოიზარდა. მდევარმა გზა გაჭრა. ბიჭმა ქვა გადააგდო და მაღალი კლდე აღიმართა. მდევარმა ეს დაბრკოლებაც დაძლია. ბოლოს მელანი გადაღვარა. შავი, ფართო მდინარე წამოვიდა. ღორმა წყალში შეცურა, მორევში შემობრუნდა და თავისი მკაცრი პატრონი მოიშორა. თვითონ ნაპირზე გავიდა და ტყეში თავისუფლად გაუჩინარდა. ბიჭს აღარავინ მისდევდა.

აქ ჩვენი გზები დროებით გაიყოფა. ეს ძუა შეინახე. როცა დაგჭირდები, ხელში აიღე და მიხმე. შენ ახალი ცხოვრება სცადე, მე კი თავისუფლად ვივლი. სამეფო სამოსს თან წავიღებ. შენი ფასი მასზე არ არის დამოკიდებული — ის უკვე იმ დღეს გამოჩნდა, როცა მშიერ ცხოველებს საჭმელი გაუნაწილე.

ბიჭმა მეგობარი გაუშვა. ჩაჩი ისევ დაიხურა და ახლომდებარე ქალაქში შევიდა. მეფის სასახლეში სამუშაო ითხოვა. მებატე სჭირდებოდათ და სიხარულით დათანხმდა. დღისით თეთრ ბატებს მინდორში აძოვებდა, ღამით კი პატარა ქოხში ბრუნდებოდა. მისი ოქროს თმა არავის ენახა. ხალხმა ქაჩალ-მებატე შეარქვა. ბიჭი არ სწყინდა და თავის საქმეს ერთგულად აკეთებდა. მხოლოდ საღამოობით, როცა ჩაჩს მოიხდიდა, ქოხის ფანჯრიდან საოცარი ოქროსფერი შუქი გამოდიოდა.

მეორე თავი. არჩევანი და ორი ძნელი გზა. ერთ საღამოს მეფის უმცროსმა ასულმა ეზოში გაიარა და მებატის ქოხიდან გამოსული ნათება შენიშნა. ფანჯრიდან ოქროსფერი თმა გამოჩნდა. გოგონას უცნობი ჭაბუკი მოეწონა, მაგრამ მხოლოდ მისი გარეგნობა როდი ახსოვდა: მინდორში ხშირად ენახა, როგორ უფრთხილდებოდა სუსტ ბატს და როგორ უნაწილებდა პურს სხვებს. როცა მეფემ ქალიშვილებს საქმროების არჩევის ნება მისცა, უფროსებმა დიდებულთა შვილები აირჩიეს. უმცროსი კი შეკრებილ ახალგაზრდებს შორის სასურველ სახეს ვერ პოულობდა.

ვინც მე მინდა, აქ არ არის. მებატეც მოიყვანეთ. რატომ გამოგვრჩა ადამიანი, რომელიც ყოველდღე ჩვენ გვერდით შრომობს? მე მასთან საუბარი მინდა. ქუდი და უბრალო სამოსი მის გულს ვერ დამიმალავს.

მებატე მოიყვანეს. ასულმა მისი ხელი აიღო და თავის არჩევანად დაასახელა. მეფე განრისხდა: ქალიშვილის ბედნიერებას მხოლოდ წოდებით ზომავდა. უფროსებს მდიდრული ქორწილი გადაუხადა, უმცროსი კი თავის რჩეულთან ერთად პატარა ქოხში დატოვა. ახალგაზრდებმა მოკრძალებული, მაგრამ მშვიდი ცხოვრება დაიწყეს. დრო გავიდა და მეფე ავად გახდა. ზღაპრის მკურნალებმა საოცარი წამალი დაასახელეს — ჯადოსნური ტყის ირმის რძე. უფროსი სიძეები ცხენებზე ამხედრდნენ. მებატემაც დახმარება შესთავაზა, მაგრამ მეფემ დაცინვით გაისტუმრა.

მამაჩემის სიტყვები მტკენს, მაგრამ მისი გამოჯანმრთელება მაინც მინდა. თუ წახვალ, თავს გაუფრთხილდი. დაგვიანებამ არ შეგაშინოს — მე შენი ერთგულება ვიცი. და გახსოვდეს, უკან მხოლოდ წამალს კი არა, შენც გელოდები.

ბიჭმა მინდორში რაშს უხმო. სამეფო სამოსი ჩაიცვა და ტყის წყაროსთან გაფრინდა. რაშის ხმაზე ირმები მოგროვდნენ; ბიჭმა რძე ჭურჭელში ჩაასხა და უკან გამობრუნდა. გზაზე უფროსი სიძეები შეხვდა. მათ მდიდრულ სამოსში ქაჩალ-მებატე ვერ იცნეს და დახმარება სთხოვეს. ბიჭმა რძე გაუნაწილა, სანაცვლოდ კი თითო ბეჭედი სთხოვა, შეხვედრის მოსაგონრად. მათ სასახლეში წამალი მიიტანეს და მთელი დამსახურება თვითონ მიიწერეს. მეფე გამოკეთდა. მებატე კი თავის ქოხში დაბრუნდა, ბეჭდები პატარა სკივრში შეინახა და ჩვეულ საქმეს შეუდგა.

მათი ქება მესმის და შენი დუმილიც მესმის. დახმარება კარგია, მაგრამ სიმართლეც მნიშვნელოვანია. დღეს მთავარი ისაა, რომ მამა უკეთ არის. ოდესმე კი ყველამ უნდა გაიგოს, ვის ეკუთვნის მადლობა. უცხო დიდება ადამიანს გულს ვერ გაუთბობს.

მეორედ რომ ავად გახდა მეფე, მკურნალებმა ცხრა მთას გადაღმა მდგარი საოცარი ხის ხურმა ითხოვეს. ხეს გველეშაპი შემოხვეოდა. მებატეს ისევ დასცინეს, მაგრამ მან რაში მოიხმო და გზას გაუდგა. მეგობარმა ცხრა მთა გადაიქროლა, მძინარე გველეშაპს ფრთხილად გადაახტა და ხესთან დაეშვა. ბიჭმა მწიფე ნაყოფი მოკრიფა. უკან გამოსვლისას უფროსი სიძეები დაინახა — გველეშაპთან მიახლოებას ვერ ბედავდნენ. ხურმა მათაც გაუნაწილა. ამჯერად შეხვედრის დასტურად თითო აბრეშუმის სამკლაური გამოართვა. არც ეს იყო სასჯელი; უბრალოდ უნდოდა, საჭირო დროს სიმართლის თქმა შესძლებოდა.

ეს პატარა სკივრი ნელ-ნელა შენი უხმო საქმეების ამბავს აგროვებს. მაგრამ მე არც ბეჭედი მჭირდება და არც სამკლაური, რომ გიცნო. შენი დაბრუნება და თვალებში სიმშვიდე ჩემთვის საკმარისია. ახლა დაისვენე. ხვალ ისევ ბევრი საქმე გვექნება.

მეფე კვლავ გამოკეთდა და უფროს სიძეებს ისევ მადლობა გადაუხადა. პატარა ქოხის მკვიდრთა შესახებ არაფერი უკითხავს. მაგრამ მალე სამეფოს ბევრად დიდი საფრთხე მოადგა. მეზობელი ქვეყნის ჯარი საზღვარს გადმოსცდა. ამჯერად ვეღარც წოდება უშველიდათ და ვეღარც სხვისი დამსახურების მითვისება. საჭირო იყო ადამიანი, რომელიც საქმეს შეუდგებოდა მაშინაც, როცა მის სახელს არავინ ახსენებდა.

მესამე თავი. უცნობი მხსნელის ვინაობა. მეფემ ჯარი შეკრიბა და სარდლობა უფროს სიძეებს მიანდო. პირველივე შეტაკებამ მათი მოუმზადებლობა გამოაჩინა. მტერი წინ მოიწევდა, სოფლებიდან ხალხი უსაფრთხო ადგილს ეძებდა. მებატემ ერთხელ კიდევ შესთავაზა მეფეს დახმარება, მაგრამ პასუხად გაბრაზებული სიტყვები მიიღო. აღარ შეეპასუხა. შინ მივიდა, საგზალი აიღო და ცოლს მშვიდობიანი დაბრუნება აღუთქვა. მინდორში ძუა ამოიღო და ერთგულ რაშს უხმო.

შენთან ერთად ერთხელ საკუთარი თავისუფლება ვიპოვე. ახლა სხვების სახლებს ემუქრება საფრთხე. არ მინდა ვინმესთვის თავის მოწონება — მინდა, ეს ხალხი მშვიდად დაბრუნდეს შინ. დამეხმარე, გზა გავუხსნათ და ომი რაც შეიძლება მალე შევაჩეროთ.

ოქროსთმიანმა ჭაბუკმა საჭურველი აისხა და ბრძოლის ველზე გავიდა. რაში ისე სწრაფად იცვლიდა მიმართულებას, მტერი ვერ ერკვეოდა, საიდან მოდიოდა მხედარი. ბიჭმა გაფანტული დამცველები შეკრიბა, ჩაკეტილი გზა გაათავისუფლა და მოწინააღმდეგეს უკან დახევა აიძულა. საღამოსთვის სოფლებისკენ გზა უსაფრთხო გახდა. გამარჯვებული მეფესთან მივიდა, მაგრამ თავის სახელი არ უთქვამს. ბრძოლაში ხელი ჰქონდა გაკაწრული. მეფემ აბრეშუმის ხელსახოცი ამოიღო და შეუხვია, შემდეგ ვინაობა და სასურველი საზღაური ჰკითხა.

საზღაურს არ გთხოვთ. ხალხის მშვიდობა ჩემთვისაც ძვირფასია. ჩემი სახელი დღეს არაფერს შეცვლის. როცა საჭირო დრო მოვა, თავად გეტყვით. მანამდე კი იმათ მიხედეთ, ვისაც სახლთან დაბრუნება და დაკარგულის აღდგენა სჭირდება.

მეორე დღეს მეფემ უცნობი მხსნელის ძებნა ბრძანა. ხალხს ეზოში იხმობდა და ხელების დაბანისას აკვირდებოდა: იქნებ მისი ხელსახოცი სადმე დაენახა. არავინ აღმოჩნდა. ბოლოს მოაგონდათ, რომ მებატე ისევ გამორჩენოდათ. როცა ბიჭი მოიყვანეს, მეფემ ნაცნობი აბრეშუმი შენიშნა. გაოგნებულმა ჰკითხა, რაში და საჭურველი სად იყო. ბიჭმა ჩაჩი მოიხადა. ოქროსფერი თმა მხრებზე ჩამოეშალა. ძუა ამოიღო, მეგობარს უხმო და რაშიც იქ გაჩნდა. ახლა უარყოფა აღარ შეიძლებოდა.

დიახ, მე ვიყავი. მაგრამ გუშინაც იგივე ადამიანი ვიყავი, მებატე რომ მეძახდით. არც ჩემი ცოლი შეცვლილა მას შემდეგ, რაც ქოხში გაგვიშვით. ადამიანი სამოსით არ უნდა გაზომოთ. როცა დახმარებას გთავაზობდით, მოსმენაც არ გინდოდათ. მე კი ამ ქვეყნის გასაჭირი ჩემს გასაჭირად მივიღე.

ბიჭმა პატარა სკივრიდან ორი ბეჭედი და ორი აბრეშუმის სამკლაური ამოიღო. უფროს სიძეებს ფერი ეცვალათ. აღიარეს, რომ ირმის რძეცა და ჯადოსნური ხურმაც უცნობი მხედრისგან ჰქონდათ მიღებული. მეფემ პირველად მოისმინა ის ამბები, რომელთა მოსმენას ადრე არ ცდილობდა. უმცროს ქალიშვილს მოუხმო და ორივეს გულწრფელად მოუბოდიშა. აღარ ყოფილა საჭირო ვინმეს დამცირება — სიმართლის გამოჩენა საკმარისი აღმოჩნდა.

ბოდიშს მივიღებთ. ახლა მთავარია, სხვას იგივე არ შეემთხვეს. სასახლის კართან მდგომი უბრალო ადამიანი ისე მოისმინეთ, როგორც დიდებული სტუმარი. მადლობა კი იმას უთხარით, ვინც საქმე გააკეთა. ამით ჩვენი ამბავი სხვებსაც გამოადგება.

მეფემ დიდი დღესასწაული გამართა. ქაჩალ-მებატე და მისი ცოლი სასახლეში პატივით შეიყვანეს. მოგვიანებით სამეფოს მართვაც მათ ჩააბარა. ბიჭს არც ქოხი დავიწყებია, არც ბატები და არც გამოქვაბულში დაწყებული მეგობრობა. რაში თავისუფლად ცხოვრობდა და მხოლოდ მაშინ მოდიოდა, როცა გულწრფელად უხმობდნენ. ხალხი კი კიდევ დიდხანს ჰყვებოდა ოქროსთმიანი მებატის ამბავს: ყველაზე ნათელი რამ ზოგჯერ უბრალო ჩაჩის ქვეშ იმალება. დანახვას მხოლოდ თვალები კი არა, ყურადღებიანი გულიც სჭირდება.