როსტომი

როსტომი. იყო სახელგანთქმული გმირი როსტომი. ძალით ბევრი დაემარცხებინა. ისეთი ძლიერი ხმა ჰქონდა, ზღაპარი ამბობს, შეძახილის წინ თავზე რკინის სალტეს იჭერდაო. ერთხელ კოჭლ დევს შეხვდა და თავისი ღონე მასზე გამოსცადა. დევმა უთხრა: ჩემზე ნუ იკვეხნი, კლდეში წითელი არაბი ცხოვრობს და იმას შეეჭიდეო. როსტომი კლდეს მიადგა. იქაური მეომარი მტრის მოსვლას ელოდა და ძილს არ ეკარებოდა. როსტომმა უთხრა:

შენ დაისვენე. როცა შენი მოწინააღმდეგე გამოჩნდება, მე გაგაღვიძებ. ჩემი ხმა შორს აღწევს.

მეომარს მალე ჩაეძინა. მტერი გამოჩნდა, თან ქალი მოჰყავდა. როსტომის ხმამ მძინარე ვერ გამოაფხიზლა და სხვა ხერხით გააღვიძა. ორი ფალავანი შეიბა. როსტომის ძლიერმა შეძახილმა მოწინააღმდეგე შეაკრთო და წითელმა არაბმა სძლია. მერე როსტომი მასთან დარჩა. მაგრამ საკუთარი დიდების სურვილმა სიმშვიდე დაუკარგა. იფიქრა, რატომ უნდა ვემსახურო სხვას, სახელი და ქალი მე უნდა დამრჩესო. მძინარე თანამებრძოლს ღალატით დაესხა თავს და მოკლა. ქალი ამ საქციელმა შეაძრწუნა. გაქცევა სცადა და უთხრა, მოღალატეს ცოლად არ გამოგყვებიო. როსტომმა ისევ თავისი ძალით შეაჩერა. რამდენიმე ხნის შემდეგ წასვლა გადაწყვიტა. ქალს ნიშანი დაუტოვა და დააბარა:

თუ ვაჟი შეგეძინება, ზურაბი დაარქვი. ეს ნიშანი შეინახე და, როცა გაიზრდება, ჩემთან გამოაგზავნე.

როსტომი ქაქუზ მეფესთან წავიდა საფალავნოდ. ქალს კი მართლაც ვაჟი შეეძინა — ზურაბი.

ზურაბი საოცარი სისწრაფით იზრდებოდა. ჯერ კიდევ პატარა იყო და თანატოლებს ძალით ყველას სჯობნიდა. ბიჭებმა ერთხელ უთხრეს: ჩვენზე რომ იკვეხნი, დაკარგული მამა მოძებნეო. ზურაბი დედასთან მივიდა და ვინაობა გამოჰკითხა. ქალმა მამის ამბავი უამბო, სამოსი და იარაღი გადასცა, მხარზე ამოსაცნობი ნიშანიც დაუმაგრა. გამგზავრებამდე დედამ მისი გამოცდა მოინდომა. კაცურად გადაიცვა, გზაზე დაუხვდა და შეეჭიდა. ზურაბმა ცხენიდან გადმოაგდო, მაგრამ ჩამოვარდნილი ქუდის ქვეშ დედის თმა რომ დაინახა, მაშინვე შეჩერდა. დედამ დალოცა და მამის ამოცნობის ნიშნები ასწავლა: კბილსა და ჭიდაობის დროს ფეხის მოძრაობას დააკვირდიო. ქაქუზის ქალაქთან ზურაბს ერთი მოხუცი შეხვდა. მხრის ნიშანი იცნო და იფიქრა, მამა-შვილი თუ გაერთიანდა, მათ ვერავინ გაუმკლავდებაო. ყმაწვილს დასცინა, ეს ნიშანი რად გინდა, დაგცინებენო. ზურაბმა სამოსის ქვეშ დამალა. მოხუცი მეფესთან წავიდა და მამა-შვილის ერთმანეთთან დაპირისპირება ურჩია. ქაქუზმა ბრძოლა დანიშნა. ზურაბს უცნობ მეტოქეში ნაცნობი ნიშნები ეჩვენა. სთხოვა:

მოიცადე, ნუ შევიბმებით. შენში რაღაც ნაცნობი მეჩვენება. იქნებ ის კაცი ხარ, ვისაც ვეძებ? მამაშვილური გრძნობა გულს არ მასვენებს.

მაგრამ როსტომმა თავისი ვინაობა უარყო. ბრძოლა დაიწყო და ზურაბმა სძლია. შერცხვენილი როსტომი მეფესთან დაბრუნდა. ქაქუზი ქალაქიდან გაქცევაზეც ფიქრობდა, მაგრამ როსტომმა მეორე შეხვედრა მოითხოვა. თავის დამარცხებას ვერ ეგუებოდა.

მეორე დღეს ზურაბმა კვლავ სძლია როსტომს. მაგრამ როსტომმა დამალული იარაღი გამოიყენა და ახალგაზრდა მძიმედ დაჭრა. ზურაბმა უთხრა: მამაჩემი როსტომია, ამ ამბავს რომ გაიგებს, შენგან პასუხს მოითხოვსო. საკუთარი სახელის გაგონებაზე როსტომი შეძრწუნდა. ნიშანი მოიკითხა. ზურაბმა სამოსი ასწია და მამის დატოვებული ნიშანი აჩვენა. როსტომი შვილს მოეხვია. რაც ძალით ვერავინ უყო, ახლა საკუთარმა საქციელმა უყო. მეფესთან კაცი აფრინა:

ჩქარა წამალი გამომიგზავნეთ! ჩემი შვილია... ჩემი ზურაბია. მისი გადარჩენა შეიძლება. დრო აღარ გვაქვს!

ქაქუზმა წამალი გამოატანა, მაგრამ წამღებს უბრძანა, დანიშნულ ადგილას მისვლამდე დაეღვარაო. მეფეს ორივე ფალავანი ერთად აშინებდა. წამალი დაიღვარა. ზურაბი ვეღარ გადაარჩინეს. როსტომმა საკუთარი შვილი ცრემლით დაკრძალა. მერე რისხვამ კვლავ ჩაითრია: წამლის წამღებსა და მეფის შვილებზე იძია შური. ეს სისასტიკე მის შვილს ვეღარ გააცოცხლებდა. დიდი ხნის განმავლობაში სიცოცხლის სურვილიც დაკარგული ჰქონდა. ზღვის პირას განმარტოვდა. ერთმა მოხუცმა ქალმა მწარე სიტყვებით შეახსენა, გლოვა წარსულს ვერ შეცვლისო, და ნაპირზე გამოიყვანა. როსტომი სამშობლოში დაბრუნდა. ფალავნობას თავი დაანება. იქ მისი ძმები ცხოვრობდნენ — გივი, გოდერძი და გურგენი. გივის ვაჟი, ბეჟანი, იზრდებოდა. ახალი ამბავი ახლა ბეჟანის გზას მოჰყვება.

ერთ დღეს ქაიხოსრო ხელმწიფეს ხალხი ეახლა. ტყე გარეულ ღორებს აევსოთ, მოსავალს ანადგურებდნენ და სოფელს საფრთხე ემუქრებოდა. მეფემ მდიდარი ჯილდო გამოაცხადა, მაგრამ წასვლას ვერავინ ბედავდა. მაშინ გივის ვაჟი ბეჟანი წინ გამოვიდა. მამა შვილის საფრთხეში გაგზავნას ერიდებოდა:

შვილო, ამ საქმეს იოლი ბრძოლა ნუ გგონია. მარტო ძალა არ კმარა. ფრთხილად იყავი და გამოცდილების სიტყვასაც მოუსმინე.

ბეჟანმა მამის გამოცდილი ჯაჭვი ითხოვა და გზის გამყოლად ბიძა გურგენი გაიყოლა. ტყეში ბრძოლა დაიწყო. გურგენი შეშინდა და ხეზე ავიდა. ბეჟანმა პატარა ღორებს სძლია, მერე კი ოქროსეშვებიანი დიდი ტახი გამოჩნდა. ძალისა და სისწრაფის მძიმე გამოცდა გაიმართა. ტახმა პირველად ბეჟანის ცხენს გაუსწრო. შემდეგ ახალგაზრდა გმირმა დევნა დაიწყო და ბოლოს საშიშ მეტოქეს სძლია. გურგენი ხიდან ჩამოვიდა. ტახის ოქროს ეშვები წაიღეს და შინისკენ გაუდგნენ გზას. მაგრამ ბიძას შური შეეპარა. ძმისშვილის სიმამაცე მის საკუთარ შიშს აგონებდა. გზაჯვარედინზე ბეჟანს აფრასიონის მშვენიერი ქალიშვილი, მანიჟა უხსენა. უთხრა, შენს შესაფერისი სწორედ ის არის, გზა კი შორი არაო. ღამით მძინარე ბეჟანი მიატოვა, ოქროს ეშვები გაიტაცა და შინ დაბრუნდა. ყველას თავისი გამარჯვება უამბო, ბეჟანზე კი თქვა, ქარმა გაიტაცა და ვეღარ ვიპოვეო. გივის სახლს გლოვა დაეუფლა. ბეჟანი კი ცოცხალი იყო და მანიჟას საძებნელად მიდიოდა.

აფრასიონის ქვეყანაში მანიჟა მაღალ კოშკში ცხოვრობდა. ახლოს წყარო იყო. ბეჟანი მის პირას ჩამოჯდა, ხის კურდღელი გამოთალა და ჩონგურის ხმაზე ათამაშებდა. მანიჟამ უცხო მხედარს თვალი მოჰკრა და მოახლე გამოუგზავნა: ვინ არის და რისთვის მოსულაო? მსახურმა თავდაპირველად სიტყვა ვერ დაძრა, მერე კი ვინაობა გამოჰკითხა. ბეჟანმა უთხრა:

ერანიდან მოვედი. ბეჟანი მქვია. ტყეში საშიში ტახი დავამარცხე და ახლა ამ გზამ თქვენს ქვეყანამდე მომიყვანა. საომრად არ მოვსულვარ.

მანიჟას ყმაწვილი მოეწონა. ღამით კოშკიდან ნაწნავები გადმოუშვა და ბეჟანი მაღლა აიყვანა. ერთმანეთი შეუყვარდათ. მალე აფრასიონმა მათი შეხვედრები შეიტყო და ფალავნებით კოშკს მიადგა. ბეჟანი კართან დადგა, შიგ არავის უშვებდა. მეფემ უვნებლობა შეჰფიცა. ბეჟანმა კარი გაუღო, მაგრამ პირობა დაარღვიეს — შეიპყრეს და სიკვდილი მიუსაჯეს. ხელშეკრულმა ბეჟანმა უთხრა:

სიტყვა მომეცით და დამარღვიეთ. შეკრული კაცის დამარცხება ვაჟკაცობა არ არის. თუ ჩემი გამოცდა გინდათ, თავისუფლად დამაყენეთ.

მეფე არ უსმენდა. მისმა ვეზირმა ფრიდონმა გააფრთხილა, ამ ყმაწვილის ნათესავები ძლიერები არიან და პასუხს მოითხოვენო. სიკვდილის ნაცვლად საშინელი ტყვეობა მოიფიქრეს. ბეჟანი ღრმა ორმოში ჩააგდეს და უზარმაზარი ლოდი დააფარეს. მანიჟაც სასახლიდან გააძევეს. ქალი ორმოსთან დარჩა. პატარა ხვრელი გათხარა, ქალაქში პურს ითხოვდა და საყვარელს აწვდიდა. შვიდი წელი ასე გაატარა — ბეჟანს მარტო არ ტოვებდა.

როსტომს ჯადოსნური საწუთარი ჯამი ჰქონდა. შვიდ წელიწადში ერთხელ შეეძლო შიგ ჩახედვა. როცა დრო დადგა, ჯამში ბეჟანი დაინახა — ცოცხალი, ორმოში დატყვევებული. გივის შვილი ეგონა დაკარგული. როსტომმა საკუთარი თვალით აჩვენა. ახლა ძმისშვილის გადასარჩენად ძველი ძალა გაიხსენა. ფალავნები სავაჭრო ტვირთში დამალა და აფრასიონის ქვეყანაში ვაჭრად ჩავიდა. მეფისგან ვაჭრობის ნებართვა მიიღო. მანიჟამ მდიდარი უცხოელის ამბავი გაიგო და საკვების სათხოვნელად მივიდა:

ცოტა პური მომეცით. ჩემი ბეჟანი ღრმა ორმოშია. წლებია იქ ზის და მისთვის საჭმელს ვეძებ. თუ შეგიძლიათ, დაგვეხმარეთ.

ბეჟანის სახელის გაგონებაზე როსტომი ყველაფერს მიხვდა. პური და ქათამი გაატანა, შიგ კი თავისი ბეჭედი დამალა. ბეჟანმა ბეჭედი იცნო. სიხარულით ისე გაიცინა, მძიმე ლოდიც კი შეირხა. მანიჟას ეგონა, დიდი ტანჯვისგან გონება ერევაო. მაგრამ ბეჟანმა აუხსნა: ჩვენი მხსნელი მოვიდა, როსტომი ახლოს არისო. მომდევნო შეხვედრაზე როსტომი მკაცრად მოექცა ქალს. მანიჟა დაღონდა, მაგრამ დახმარების ძებნა არ შეწყვიტა. ბეჟანმაც ურჩია, ფრთხილად ელაპარაკეო. ბოლოს როსტომმა ფული მისცა და მოქმედების დრო შეუთანხმა. მანიჟას ორმოსთან დიდი ცეცხლი უნდა დაენთო — ეს მაცნე ნიშანი იქნებოდა. ქალმა ყველაფერი მოამზადა. იცოდა, ამდენი წლის შემდეგ ბეჟანის განთავისუფლების წუთი ახლოვდებოდა.

მანიჟას დანთებული ცეცხლი რომ დაინახა, როსტომმა დამალული ფალავნები გამოუშვა. ყველანი ლოდს დაეხვივნენ, მაგრამ ვერ დაძრეს. მაშინ როსტომმა თვითონ დასტაცა ხელი და ორმოს მოაშორა. ბეჟანი ამოიყვანეს. ფალავნებმა აფრასიონის ჯარს სძლიეს. ბეჟანმა მეფე იმავე ორმოში ჩააგდო, სადაც თვითონ იტანჯებოდა, და ზედ ლოდი დააფარა. მანიჟა მათთან ერთად წამოვიდა. შინ გივი ელოდებოდა. ოჯახმა დიდი ქორწილი გადაიხადა. მაგრამ გურგენის ღალატიც გაირკვა. ბეჟანმა ჯადოსნურ ვაშლს მიანდო მოღალატის მხილება. ვაშლი გურგენს დაეცა და მისი სიცოცხლე დასრულდა. გავიდა ხანი. ბეჟანს კიდევ ერთი დიდი დევის დამარცხება დაევალა. მამა საფრთხეზე აფრთხილებდა, მაგრამ მან წასვლა გადაწყვიტა. დევი თავის უძლეველობას ამტკიცებდა და უკან დაბრუნებას ურჩევდა. ბეჟანმა უპასუხა:

გზას იმიტომ არ გამოვდგომივარ, პირველივე შიშზე უკან დავბრუნდე. ვიცი, ბრძოლა მძიმე იქნება. მაგრამ ჩემს სიტყვას უნდა ვუერთგულო.

ბრძოლაში ბეჟანმაც იგრძნო, რამდენად ძვირი შეიძლება დაჯდეს უფროსის რჩევის უგულებელყოფა. მაინც გაუძლო განსაცდელს, დევს სძლია და შინ გამარჯვებული დაბრუნდა. როსტომმა ძმისშვილს ხელმწიფობა და ჯადოსნური საწუთარი ჯამი დაულოცა. აქ მთავრდება როსტომის, ზურაბისა და ბეჟანის ეს ხალხური ამბავი — დიდი ძალის, მძიმე შეცდომების, ღალატისა და ერთგულების ამბავი.