სიზმარა

სიზმარა. თავი პირველი. სიზმარი და გამოცანები. ერთ სოფელში ობოლი ბიჭი ცხოვრობდა. ღამღამობით ისეთი საოცარი სიზმრები ესიზმრებოდა, რომ სიზმარა შეარქვეს. დედინაცვალი მკაცრად ექცეოდა და მოსვენებას არ აძლევდა. ერთხელ ეზოში ხორბალი გაშალა და ბიჭს ქათმებისგან დარაჯობა დაავალა. სიზმარა კარგა ხანს ფხიზლად იჯდა, მაგრამ მზის სითბომ ძილი მოჰგვარა. როცა დედინაცვლის გაბრაზებულმა ხმამ გამოაღვიძა, ჯერ კიდევ სიზმარს ხედავდა.

მოიცადე, ჯერ სიზმარი მოგიყვე! დიდ ქალაქში ვიდექი — ბაღდადში. ერთი ფეხი ქალაქის თავში მედგა, მეორე — ბოლოში. აქეთ მზე მეჯდა, იქით მთვარე... შუქურვარსკვლავი კი ხელ-პირს მაბანინებდა. ისეთი ნათელი იდგა, თვალს ვერ ვწყვეტდი!

დედინაცვალს ბიჭის ბედნიერი სიზმარი შეშურდა. მოითხოვა, ახლავე მე მომეციო. სიზმარამ ჯერ იფიქრა, ხუმრობსო, მაგრამ ქალი არ ხუმრობდა. რა იყო სიზმარი მისთვის? არც პური, რომელსაც გაუყოფდა, არც პერანგი, რომელსაც გაიხდიდა. ბიჭი გაკვირვებული უყურებდა და ცდილობდა აეხსნა:

სიზმარს როგორ მოგცემ? თვალები რომ გავახილე, გაქრა. მოგიყევი და შენც ხომ წარმოიდგინე? მეტი არაფერი შემიძლია. ის ნათელი ქალაქი ჯიბეში არ მიდევს, რომ ამოვიღო და მოგაწოდო.

დედინაცვალი უფრო გაბრაზდა და სიზმარა სახლიდან გააგდო. ბიჭმა ბევრი იარა და უცხო ქვეყნის სასახლეს მიადგა. ხელმწიფემ მისი ამბავი მოისმინა, სიზმრით მოიხიბლა და თვითონაც იგივე მოითხოვა: ეგ სიზმარი მე დამითმეო. სიზმარა გაოცდა — ნუთუ აქაც ის უნდა აეხსნა, რაც შინ ვერავის გააგებინა?

ხელმწიფევ, რაც ვნახე, პატიოსნად გიამბეთ. სიზმარს ვერც მოგყიდით და ვერც გაჩუქებთ. გაღვიძებისას ჩემთან მხოლოდ მისი ხსოვნა დარჩა. ამისთვის ნუ გამიბრაზდებით.

ხელმწიფემ უარი შეურაცხყოფად მიიღო და ბიჭი ხაროში ჩააგდებინა. იქ დღეები ბნელად და ნელა გადიოდა. თუმცა სიზმარა მარტო არ დარჩენილა. ხელმწიფის კეთილმა ქალიშვილმა მისი ამბავი გაიგო და ჩუმად საჭმელი მიუტანა. მერე ხშირად აკითხავდა. სიზმარა მის ნაბიჯებს უკვე შორიდან ცნობდა; იმ სიბნელეში გოგონას ხმა მისთვის სინათლეს ჰგავდა.

შენი სიკეთე არასოდეს დამავიწყდება. აქ ყველას ვგონივარ კაცი, რომელმაც ხელმწიფეს რაღაც დაუმალა. შენ კი უბრალოდ მომისმინე. თუ ოდესმე რამეში დაგჭირდები, რაც შემეძლება, ყველაფერს გავაკეთებ.

გოგონას შორეული მაღრიბის ხელმწიფე ცოლად თხოულობდა, მაგრამ თავად გოგონას ეს არ სურდა. უარით განაწყენებული ხელმწიფე გამოცანებს გზავნიდა: თუ ვერ ამოხსნით, ქალს წავიყვანო. პირველად ოთხი ერთმანეთის მსგავსი ცხენი გამოუგზავნა. უნდა გამოეცნოთ, რომელი იყო დედა და რა თანმიმდევრობით დაბადებულიყვნენ მისი კვიცები. შეწუხებულმა გოგონამ სიზმარას მიაკითხა.

გარეგნობით ნუ შეადარებთ — მათ ქცევას დააკვირდით. დილით, თავლიდან წყლისკენ რომ გამოუშვებთ, დედა წინ წავა. ყველაზე პატარა მას გაჰყვება, მერე შუათანა გამოვა, ბოლოს კი უფროსი. ყველანი ერთნაირად ჩანან, მაგრამ ერთმანეთთან ერთნაირად არ იქცევიან.

ასეც მოიქცნენ და გამოცანა ამოხსნეს. მაღრიბის ხელმწიფე არ დანებდა. ახლა რიყის ქვა გამოაგზავნა და მოითხოვა, თხელ ზოლებად დამიჭერითო. კარისკაცებმა ქვა ატრიალეს, სხვადასხვა მხრიდან სინჯეს და ვერაფერი მოიფიქრეს. გოგონა ისევ ხაროსთან მივიდა. სიზმარას ქვის დანახვაზე გაეღიმა.

ქვა უკან გაუგზავნეთ. უთხარით: ჯერ პატარა ნიმუში მოაჭერი, რომ ვიცოდეთ, როგორი სისქე გნებავსო. ვინც შეუძლებელ საქმეს ითხოვს, მისი დასაწყისი თვითონ გვაჩვენოს!

ნიმუში, რა თქმა უნდა, ვერავინ გამოგზავნა. მაგრამ მაღრიბის ხელმწიფეს მესამე ხრიკიც ჰქონდა. უზარმაზარი ისარი გასტყორცნა და სასახლის წინ მიწაში ჩაარჭო. შემოთვალა, თუ ამას ვერავინ ამოაძრობს, გამარჯვება ჩემია და ქალიც უნდა მომცეთო. უძლიერესი კაცები სცდიდნენ ძალას, ისარი კი ადგილიდან არ იძროდა. გოგონა კვლავ თავის მეგობარს მიადგა.

ამაღამ თოკი ჩამომიშვი. ამოვალ და ვცდი. აქ დიდხანს ვიჯექი, მაგრამ არც იმედი დამიკარგავს და არც ძალა. ოღონდ მანამდე ნურავის ეტყვი — ჯერ საქმე გავაკეთოთ.

დაღამდა. გოგონამ თოკი ჩაუშვა და სიზმარა ამოიყვანა. ამ ხნის განმავლობაში ბიჭი გაზრდილიყო და ძლიერ ჭაბუკად ქცეულიყო. ეზოს ჩუმად მიადგა, ისარს ხელი მოჰკიდა და მიწიდან ამოაძრო. ისარი გვერდზე დადო და ხაროსკენ დაბრუნდა. გოგონას გაუკვირდა, თავისუფლების ნაცვლად ისევ სიბნელეს რატომ უბრუნდებიო.

გაპარვა რომ მდომოდა, ახლა წავიდოდი. მაგრამ შენ საფრთხეში დაგტოვებდი. სჯობს, სიმართლე აქვე გაირკვეს. ხვალ ყველა დაინახავს, რომ ეს ისარი ადამიანმა ამოაძრო და არა ჯადოქრობამ.

დილით ხელმწიფემ ისრის ამომძრობელი სასახლეში დაიბარა. ბევრმა დაიჩემა გამარჯვება, მაგრამ ისრის ხელახლა აწევაც ვერ შეძლეს. ბოლოს ქალიშვილმა თქვა: ხაროში რომ ჭაბუკი ზის, ისიც მოიყვანეთო. სიზმარა დარბაზში შევიდა. ხელმწიფე გაკვირვებული უყურებდა — წლების წინ განდევნილ ბიჭს ძლივს ცნობდა.

ხელმწიფევ, სიტყვით ბევრს არაფერს დაგიმტკიცებთ. ეს ისარი მე ამოვაძრე. ახლა კი უკან გავგზავნი, რომ მისმა პატრონმა პასუხი მიიღოს: სხვის ნებას ძალით ვერ დაიმორჩილებს.

სიზმარამ ისარი აიღო და ისე გასტყორცნა, მაღრიბის ხელმწიფის წინ დაერჭო. მაშინ ყველასთვის ნათელი გახდა, ვინ იხსნა ქვეყანა. ხელმწიფემ თავისი უსამართლობა აღიარა. ქალიშვილს კი სიზმარა დიდი ხანია უყვარდა; ბიჭსაც მისი სიკეთე გულში ედო. მათი სურვილით ქორწილი გადაიხადეს. სიზმარასთვის სასახლის ყველაზე დიდი სიმდიდრე არც ოქრო იყო და არც ტახტი.

შენ მაშინ გამიცანი, როცა არაფერი მქონდა. არც სახლი, არც სახელი, არც თავისუფლება. რაც უნდა შეიცვალოს ჩვენს ცხოვრებაში, ამას ყოველთვის მემახსოვრება.

ხანი მშვიდად გავიდა. მაგრამ ერთ დღეს ამბავი მოიტანეს: მაღრიბის ხელმწიფე ჯარს აგროვებდა და ისევ ომს აპირებდა. სიზმარა დაფიქრდა. არ უნდოდა, მისი ოჯახის გამო უდანაშაულო ხალხი დაზარალებულიყო. გადაწყვიტა, თვითონ წასულიყო და ეს მუქარა ერთხელ და სამუდამოდ დაესრულებინა.

შენი მამის ქვეყანას ბრძოლაში არ ჩავითრევ. მე წავალ. სადაც სიტყვა გაჭრის, სიტყვით მოვაგვარებ; სადაც ხერხი დამჭირდება, ხერხს ვიხმარ. შენ კი ჩემი დაბრუნების იმედი გქონდეს.

სიზმარა ცოლს გამოემშვიდობა და გზას გაუდგა. წინ უცხო ქვეყანა და უცნობი განსაცდელი ელოდა. ჯერ არ იცოდა, რომ ამ გზაზე მარტო აღარ დარჩებოდა. მალე ისეთ ადამიანებს შეხვდებოდა, რომელთა უცნაური ნიჭი მის ბედს შეცვლიდა.

თავი მეორე. ოთხი ერთგული მეგობარი. სიზმარა წყალუხვ მდინარეს მიადგა. ნაპირზე კაცი იჯდა და დაღონებული წყალს შეჰყურებდა. სიზმარამ ჰკითხა, რა გაწუხებსო. კაცმა უპასუხა: მწყურია, მაგრამ ეს მდინარე ერთი ყლუპიც არ არის; დავლევ და მერე რაღა დამრჩებაო. სიზმარას ასეთი გასაჭირი პირველად გაეგონა.

მე ამ მდინარეზე გადასვლა მიჭირს, შენ კი დასალევადაც გეცოტავება! თუ ასეთი ძალა გაქვს, ერთად წავიდეთ. მეგობარს გზაში რა სჯობია?

კაცს წყალიყლაპია ერქვა. მდინარე დალია, გზა გამოჩნდა და მგზავრები მეორე ნაპირზე გავიდნენ. ცოტა ხანში ზღვის პირას სიცილი შემოესმათ. იქ მეორე კაცი იჯდა და ზღვის ფსკერზე პატარა არსებების საუბარს უსმენდა. თურმე ვეშაპის მოშორებაზე თათბირობდნენ. სიზმარას მათგან ერთი ბგერაც არ ესმოდა.

ამოდენა წყლის ქვეშ ჩურჩულსაც იგებ? მართლაც გამორჩეული ყური გქონია! ყურმახვილო, ჩვენთან წამოდი. შენს ნიჭს გზაში კარგი საქმე გამოუჩნდება.

ყურმახვილიც შეუერთდათ. მერე ისეთი მოხერხებული კაცი შეხვდათ, მტრედებს ისე უახლოვდებოდა და ბუმბულს ისე უცვლიდა, ფრინველები ვერც ამჩნევდნენ. ფრთაპარიას ეძახდნენ. მისი თითები თვალზე სწრაფად მოძრაობდა. სიზმარა აკვირდებოდა და ფიქრობდა: ასეთი სიფრთხილე და მოხერხება ერთ დღეს ძალიან დაგვჭირდებაო.

შენთან ერთად, მგონი, დაკეტილი კარიც აღარ იქნება დაბრკოლება. ჩვენ ცუდ საქმეს არ ვეძებთ — უსამართლობის დასასრულებლად მივდივართ. თუ გვეთანხმები, ჩვენი მეგობარიც გახდი.

უკვე ოთხნი მიდიოდნენ, როცა გზაზე მღვდელი გამოჩნდა. ზურგზე მთელი ეკლესია მოეგდო! სადაც ხალხს შეხვდებოდა, საყდარს დადგამდა და წირვას აღავლენდა; მერე ისევ აიკიდებდა და გზას განაგრძობდა. მგზავრები გაოცებულები უყურებდნენ. მღვდელს კი ამხელა ტვირთი თითქოს სულაც არ ამძიმებდა.

ჩვენ ცარიელი ხელებით მოვდივართ და მაინც დავიღალეთ. შენ კი მთელი ეკლესია მოგაქვს! თუ გზას გაგვიზიარებ, ჩვენი ძმობაც უფრო ძლიერი იქნება.

მღვდელიც მათ გაჰყვა. სიზმარას ახლა ოთხი ისეთი მეგობარი ჰყავდა, რომელთაგან თითოეულს სხვებისთვის შეუძლებელი საქმე შეეძლო. მაღრიბის სასახლეს ხუთნი მიადგნენ. ხელმწიფე აივანზე გამოვიდა. სიზმარა მაშინვე იცნო და მიხვდა, სტუმრები ჩვეულებრივი პურის საჭმელად არ მოსულიყვნენ.

მოვედი, რომ ჩვენს ოჯახს თავი დაანებო. ჩემი ცოლი შენთან ცხოვრებას არ ირჩევს და ამის გამო ომს ნუ დაიწყებ. ესენი ჩემი მეგობრები არიან. თუ გამოცდა გინდა, გამოგვცადე — მაგრამ მუქარას ბოლო უნდა მოეღოს.

ხელმწიფემ გამოცდა მოიფიქრა: სუფრაზე უზარმაზარი, ღვინით სავსე ქვევრი მოატანინა. ერთ პურისჭამაზე უნდა დაეცალათ; წინააღმდეგ შემთხვევაში სასტიკი სასჯელი ელოდათ. ეგონა, ამდენ სასმელს ვერავინ მოერევაო. მეგობრებმა ერთმანეთს გადახედეს. სიზმარას გაეღიმა და წყალიყლაპიას მიუბრუნდა.

ძმაო, გზაში მთელი მდინარე შენთვის ცოტა აღმოჩნდა. ამ ქვევრს, მგონი, გაუმკლავდები. ჩვენ შენს იმედად ვართ.

წყალიყლაპიამ ქვევრი აიღო და ერთ ყლუპად დაცალა. მერე მეორე ხომ არა გაქვთო, იკითხა. ხელმწიფე გაფითრდა. ძალით რომ ვერ მოერია, ხრიკს მიმართა: მსახურს ჩუმად უბრძანა, სტუმრებს მოწამლული კერძები მიართვითო. სხვას ეს ჩურჩული ვერ გაეგონა, მაგრამ ყურმახვილისგან არაფერი იმალებოდა.

არაფერი შეჭამოთ. მშვიდად იჯექით და სახეზე ნურაფერს შეიტყობთ. აქ მოპატიჟებით ვერ მოგვერივნენ და ახლა მოტყუებას გვიპირებენ.

ყურმახვილმა მეგობრებს საფრთხე ანიშნა. ფრთაპარია მიხვდა, რომ ახლა მისი დრო იყო. სუფრაზე თეფშები ჩამოარიგეს. კარისკაცები სტუმრებს თვალს არ აშორებდნენ, თუმცა სწორედ ის ვერ შენიშნეს, რაც მათ თვალწინ ხდებოდა. ფრთაპარიას მოძრაობა თითქმის უხილავი იყო.

ფრთაპარია, შენი სიფრთხილე გვჭირდება. მეგობრები უნდა გადაარჩინო. ჩვენ ყურადღებას აქეთ მოვაბრუნებთ, შენ კი შენი საქმე გააკეთე.

ფრთაპარიამ კერძებს ადგილები შეუცვალა. სტუმრებისთვის გამზადებული შხამი ბოროტი განზრახვის მქონე ხელმწიფესა და მის თანამზრახველებს ერგოთ. მათი ხრიკი მათვე დაუბრუნდათ და მუქარასაც ბოლო მოეღო. სიზმარამ და მისმა მეგობრებმა თავი გადაირჩინეს. ომისთვის შეკრებილ ხალხს კი შინ დაბრუნების გზა გაეხსნა.

ახლა ომი აღარ იქნება. არც სოფლების გადაწვა გვჭირდებოდა და არც უდანაშაულო ხალხის დაპირისპირება. ერთმანეთის ნდობამ გადაგვარჩინა — თითოეულმა ჩვენგანმა თავისი საქმე გააკეთა.

გამარჯვების შემდეგ სასახლის განძი ნახეს. თვალ-მარგალიტი და ოქრო იმდენი იყო, მის წაღებას ჩვეულებრივი ურმები ვერ ეყოფოდა. სიზმარა დაფიქრდა, მაგრამ მეგობრებს მღვდელი გაახსენდათ. მან ზურგი მიუშვირა და უთხრა, თუ გინდათ, თქვენც ზედ დამსხედითო. მთელი ტვირთი ისე აიკიდა, თითქოს პატარა ფუთა ყოფილიყოს.

ერთი მთელი მდინარის ძალას იტევს, მეორეს ჩურჩული არ გამოეპარება, მესამე თვალს ასწრებს, მეოთხე კი მთელ განძს ზიდავს... მაგრამ თქვენი ყველაზე დიდი ძალა მაინც ერთგულებაა. ეს სიმდიდრე სამართლიანად უნდა გავინაწილოთ.

შინისკენ გზა გრძელი აღმოჩნდა. როცა სიზმარა დაბრუნდა, სასახლეში ყველაზე ძვირფასი სიურპრიზი ელოდა: მის ცოლს ოქროსთმიანი ქალ-ვაჟი შესძენოდა. ბავშვები მამას მიეგებნენ. სიზმარამ ორივე გულში ჩაიკრა. ერთის თმაში მზის სხივი თამაშობდა, მეორე წყნარი თვალებით შესცქეროდა. უცებ ძველი სიზმარი გაახსენდა.

როგორ გგავს ერთს მზე... მეორეს — მთვარე... ახლა მივხვდი! ეს ნათელი ადრეც მინახავს. ჯერ კიდევ მაშინ, როცა სულ პატარა ვიყავი და მეგონა, ყველაფერი მხოლოდ სიზმარში არსებობდა.

სიზმარა ოჯახთან დაჯდა. ერთი შვილი ერთ მხარეს მოისვა, მეორე — მეორე მხარეს. ცოლმა წყალი მოუტანა და ხელ-პირის დაბანაში მიეხმარა. ხელმწიფე იქვე იდგა და დაბრუნებულ ჭაბუკს შეჰყურებდა. სიზმარამ ბავშვებს დახედა, შემდეგ ცოლს გაუღიმა და თავის სიმამრს მიმართა:

აი, ჩემი სიზმარი, ხელმწიფევ. ეს ჩემი მზეა, ეს — მთვარე. ჩემი ცოლი კი ის შუქურვარსკვლავია, რომელმაც ყველაზე ბნელ დროს გზა გამინათა. მაშინ სიზმარს მთხოვდი, მე კი ჯერ არც ვიცოდი, რა ბედნიერება მელოდა.

ხელმწიფეს ძველი უსამართლობა გაახსენდა. სიზმარას სიკეთე უსურვა და ქვეყნის მართვა მიანდო. ახალმა მეფემ მეგობრები არ დაივიწყა. ყურმახვილსა და ფრთაპარიას ქვეყნის დაცვა ჩააბარა, წყალიყლაპიას ვენახები და მარანი მიუჩინა. განძიც სამართლიანად გაანაწილა, რომ მოგებულით მხოლოდ სასახლეს არ ესარგებლა.

ვინც გზაში ჩემ გვერდით იდგა, სასახლეშიც ჩემს გვერდით იქნება. ნიჭი მაშინ არის ძვირფასი, როცა სხვას ეხმარება. ეს ქვეყანა ერთად უნდა მოვუაროთ.

მღვდელს დარჩენაც სთხოვეს, მაგრამ მან კვლავ მგზავრობა არჩია. ეკლესია აიკიდა და იქ წავიდა, სადაც ელოდნენ. ხანდახან მეგობრებს ესტუმრებოდა და ისევ გზას გაუდგებოდა. სიზმარას სახლში კი სინათლე აღარ ქრებოდა — იმ სიზმრის სინათლე, რომელიც ვერავინ წაართვა და რომელიც ბოლოს სიყვარულით, გონიერებითა და მეგობრობით აუხდა. ჭირი იქა, ლხინი აქა. ქატო იქა, ფქვილი აქა.