უმადური ხელმწიფე და ჭკვიანი გლეხის ბიჭი

უმადური ხელმწიფე და ჭკვიანი გლეხის ბიჭი. პირველი თავი. მშობლების ამაგი. იყო ერთი ღარიბი ცოლ-ქმარი. ერთადერთი ვაჟი ჰყავდათ. მამას უნდოდა, შვილს მისნაირი მძიმე ცხოვრება არ გამოევლო, ამიტომ სწავლა გადააწყვეტინა. ბიჭი მცოდნე კაცს მიაბარეს. მშობლები პირიდან ლუკმას იღებდნენ და შვილს უგზავნიდნენ. გავიდა დრო. ვაჟმა სწავლა დაასრულა და შინ დაბრუნდა. სამსახურს დიდხანს ეძებდა, მაგრამ ყველგან ერთ პასუხს აწყდებოდა: გლეხის შვილი ხარო. ნასწავლი ბიჭი ისევ მშობლების მწირ სუფრას უჯდა და ყველაზე მეტად მათი ამაგი აწუხებდა.

ჩემო მშობლებო, რამდენი რამ მოიკელით ჩემი სწავლისთვის! ასე ხელდაკრეფილი ვერ დავრჩები. წავალ, ჩემს თავს გავყიდი და ფულს თქვენ გამოგიგზავნით. იქნებ ცოტა ხნით მაინც გაგიადვილდეთ ცხოვრება.

მამას ეწყინა. ეგ აზრი როგორ მოგივიდა, ერთ ლუკმა პურს როგორმე ყოველთვის ვიშოვითო, უთხრა. ბიჭი გაჩუმდა, მაგრამ თავისი განზრახვა არ დაუშლია. ერთ დილას მალულად წავიდა და ხელმწიფის კარს მიადგა. მეფეს თავი სხვა ქვეყნიდან გამოქცეულ ტყვედ გააცნო და შესთხოვა, შემისყიდე ან მოჯამაგირედ დამაყენეო. ხელმწიფემ ჰკითხა, რა ხელობა იციო.

სიმართლეს გამოვიცნობ, ხელმწიფევ. რასაც დამალავენ, დაკვირვებით მივხვდები და ადვილად არ მოვტყუვდები. თუ გამოგადგები, სამსახურში დაგიდგები.

ხელმწიფეს პასუხი მოეწონა, მაგრამ ბიჭი იაფად შეაფასა. ორი ოქროს თუმნიანი გადაუგდო: ამაზე მეტი არა ღირხარო. ვაჟმა ფული მშობლებს გაუგზავნა. თვითონ კი ბნელ ოთახში გამოკეტეს. დღეში მხოლოდ ერთ ჭიქა წყალსა და ერთ მჭადს აძლევდნენ. ბიჭი მაინც იმით იმშვიდებდა გულს, რომ დედ-მამას ახლა ლუკმა-პური მაინც ექნებოდა.

მეორე თავი. ცხენის ზნე და უცნაური თვალი. ერთხელ გლეხმა ხელმწიფეს გამხდარი ცხენი მიუყვანა და ათი თუმანი მოსთხოვა. მეფეს თავისი ნაყიდი ტყვე გაახსენდა. ბიჭი გამოაყვანინა: აბა, მითხარი, ამდენი ღირსო? ვაჟმა ცხენს შემოუარა, ფეხებსა და ტანზე დააკვირდა და უპასუხა.

გამხდარი კი არის, მაგრამ კარგი ცხენია და ათი თუმანი ღირს. ოღონდ ერთი ზნე სჭირს: წყალში დაწოლა იცის. მდინარეში სიფრთხილე გმართებს.

მეფემ ცხენი იყიდა და მეჯინიბეებს კარგად გამოკვება უბრძანა. ერთი თვის შემდეგ ბედაური ისე მოღონიერდა, თითქოს ვარსკვლავებს ეთამაშებაო. ხელმწიფე ზედ შეჯდა, ვეზირები გაიყოლა და მინდორში გავიდა. ცხენი მერცხალივით მიჰქროდა. მეფემ გადაწყვიტა, წყალშიც გამოეცადა. მდინარეში შეაგდო, მაგრამ ცხენი უცებ ჩაწვა. ვეზირები მისცვივდნენ და ხელმწიფე ძლივს გამოიყვანეს. სახლში დაბრუნებულმა ბიჭს ჰკითხა, ეს ზნე საიდან იცოდიო.

ეს ცხენი ფურ-კამეჩის გაზრდილია. კვიცობაში იმას მიაჩვიეს და წყალთან ყოფნაც მისგან შეიყვარა. თუ ჩემი სიტყვა არ გჯერა, ძველ პატრონს ჰკითხე.

პატრონი მოაყვანინეს. მართალი აღმოჩნდა: კვიცს დედა მოჰკვდომოდა და ფურ-კამეჩს გაეზარდა. ხელმწიფემ ბრძენი ბიჭის საზრდო გაზარდა — ჭიქანახევარი წყალი და ერთი პური დაუნიშნა. გავიდა რამდენიმე წელი. მეფესთან უცნობი კაცი მოვიდა და უცნაური თვალი მოუტანა. ნატვრისთვალიაო, უთხრა; იმდენი ოქრო მომეცი, რამდენსაც აიწონისო. სასწორზე დადეს. მთელი ხაზინის ოქროც ვერ გადაწონიდა. ისევ ბიჭს დაუძახეს. მან თვალი აიღო, მიწაზე გააგორ-გამოაგორა და სასწორზე დააბრუნა.

ახლა შეუწონეთ. რაც მთელი ხაზინის ოქროთი ვერ შეძელით, იქნებ ერთმა პატარა მონეტამ შეძლოს.

სასწორზე აბაზიანი დადეს და მონეტამ თვალი გადაწონა. ხელმწიფე სიხარულით აღარ იყო. მადლობის ნიშნად ვაჟს ამჯერად ორი ჭიქა წყალი და პურნახევარი დაუნიშნა. ბიჭს თავისთვის სიმდიდრე არ უთხოვია. მხოლოდ მშობლებს იგონებდა და ფიქრობდა: მე თუ ამ დღეში ვარ, მათ მაინც ხომ არ შიათო.

მესამე თავი. ხალხის შიში და მოხუცის რჩევა. კიდევ გავიდა ხანი. ხელმწიფემ ვეზირებს უბრძანა, ქვეყანა შემოიარეთ და ყველა ჩემი მომდურავი აქ მომიყვანეთო. ვეზირებმა თავი შეიკავეს: ჩვენ სიმართლეს არ გვეტყვიან; ის ჭკვიანი ბიჭი გაგზავნე, ყველაფერს შეიტყობსო. მეფემ ვაჟს ბრძანება გადასცა. მთელ ქვეყანაში ხმა გავრცელდა: სიმართლის შემტყობი კაცი მოდის უკმაყოფილო ხალხის წასაყვანადო. ხალხი შეშინდა. ხელმწიფის მადლიერი არავინ იყო, მაგრამ ამას ვინ გაბედავდა და იტყოდა? რჩევა ერთ გამოცდილ მოხუცს ჰკითხეს.

რა გაშინებთ? თუ ის მართლა სიმართლის მთქმელია, ჩვენს გაჭირვებასაც დაინახავს. ვთხოვოთ, შეგვინახოს და მეფის რისხვას არ გადაგვცეს. სიმართლე მხოლოდ ხელმწიფის სასარგებლოდ ხომ არ არსებობს?

ვაჟი იმ ადგილას მივიდა, სადაც ხალხს მოეყარა თავი. ყველა დუმდა. ბოლოს მოხუცი წინ გამოვიდა და სათქმელი მშვიდად დაიწყო.

ვიცით, რისთვისაც გამოგგზავნეს. ხელმწიფის მომდურავები ვართ, მაგრამ მასთან თუ წაგვიყვან, სასჯელი გველის. კანონიც მის ხელშია და ძალაც. შენ სიმართლეს ცნობ და ჩვენც მოგვეცი იმედი.

ბიჭმა უპასუხა: თუ ერთად ვიდგებით, ხელმწიფე ვერც თქვენ დაგაკლებთ რამეს და ვერც მე; გამომყევით და თქვენ მაგიერ მე ვილაპარაკებო. ხალხი ისევ ყოყმანობდა. მოხუცმა მეზობლებს გადახედა და უთხრა, ამ კაცს ვენდოთ, სხვა გზა ერთობასა და სიმართლეზე უკეთესი არ გვაქვსო. ვაჟი სასახლისკენ გამობრუნდა. უკან მთელი ხალხი მოჰყვებოდა.

მეოთხე თავი. სიმართლე ხელმწიფის წინაშე. ვაჟი დარბაზში პირველი შევიდა. ბრძანება შევასრულეო, მოახსენა. მეფეს ყველაფერი აინტერესებდა. ბიჭმა ჯერ პირობა სთხოვა: სიმართლის თქმისთვის არ გამირისხდეო. ხელმწიფემ დაიფიცა, მშვიდად მოგისმენო. მაშინ ვაჟმა თავი ასწია და დაიწყო.

ხელმწიფევ, ხალხი კარგი გყავს, მაგრამ შენ თვითონ ხარ უმადური. შორს არ წავალ და ჩემს ამბავს შეგახსენებ. ცოცხალი ადამიანი ორ თუმნად იყიდე, გამხდარ ცხენში კი ათი თუმანი გადაიხადე. ცხენის ზნე გაგიმხილე და საფრთხე წინასწარ გაგაფრთხილე. მადლობის ნიშნად მხოლოდ ცოტაოდენი წყალი და პური მომიმატე.

დარბაზი დადუმდა. ვაჟმა სიტყვა არ შეწყვიტა.

მერე კაცმა თვალი მოგიტანა და მთელი ხაზინა მიჰქონდა. ის ხარბი კაცის თვალი იყო. ოქრო ვერ გააძღობდა; შავი მიწის მეტი ვერაფერი დააოკებდა. ამიტომ გავაგორე მიწაზე და ამიტომ გადაწონა პატარა მონეტამ. აქაც გიხსენი, შენ კი ისევ ნახევარი ჭიქა წყალი და ცოტაოდენი პური დაამატე ჩემს ულუფას. ახლა მთელი ქვეყანა შემოვიარე. შენი მადლიერი ადამიანი ვერავინ ვნახე. აი, შენი მომდურავი ხალხი თან წამოვიყვანე. მათ სათქმელსაც ისე მოუსმინე, როგორც მე დამპირდი.

გარეთ ხალხის ნაბიჯების ხმა ისმოდა. სასახლის წინ მთელი ქვეყანა იდგა და ელოდა, რას უპასუხებდა ხელმწიფე სიმართლეს.

მეხუთე თავი. ხალხის გადაწყვეტილება. ხელმწიფემ თავისი ფიცი დაივიწყა. სახე რისხვით შეეცვალა. ვეზირებს მიუბრუნდა და ცივი, მბრძანებლური ხმით უბრძანა.

როგორ გაბედეს ჩემი დადანაშაულება? ყველანი დასაჯეთ! არც ერთი მომდურავი არ გაუშვათ! ჩემი ბრძანება ახლავე შეასრულეთ!

მაშინ ბიჭმა ხალხს მიმართა: სამართალი ჩვენ თვითონ უნდა გავუჩინოთო. ხალხი ერთად დაიძრა. უმადური ხელმწიფე და მისი ვეზირები შეიპყრეს, ძალაუფლებას ჩამოაშორეს და სიკვდილით დასაჯეს. ეს იყო ძველი ზღაპრის მკაცრი განაჩენი. ახალ ხელმწიფედ კი ის ჭკვიანი ბიჭი აირჩიეს. მას საკუთარი გაჭირვებაც ახსოვდა და მშობლების ამაგიც. იმ დღიდან ისეთი მშვიდობიანი ცხოვრება დამყარდა, ზღაპარი ამბობს — მგელი თხას მეგობრობდა და კატა თაგვს ესარჩლებოდაო.